Sanatçıların kimliklerini oluşturan en belirgin unsurlardan biri olan ses, dünya ile kurulan bağı ve algıyı derinden etkiler. Türkçede "gözlerini yummak" deyimiyle ölümle ilişkilendirilen görme eyleminin yitirilmesi, sanatçının yüzünü kaybetmesi anlamına gelebilir. Ancak bazen beyin, görme duyusunu kulağa aktararak sanatsal enerjiyi farklı bir yöne kanalize edebilir. Bu durum, sanatta olduğu kadar gerçek hayatta da sıkça rastlanan bir aktarımın sonucudur.
1930 yılında Adana'nın bir köyünde dünyaya gelen Kâni Karaca, doğuştan gelen işitme yeteneğini, erken yaşta kaybettiği görme duyusuyla birleştirdi. Olağanüstü hafızasıyla bilinen Karaca, adeta sadece ses olmak için dünyaya gelmiş gibiydi. Kaderin erken yaşta çizdiği bu yol, onu sonuna kadar ilerlemeye yönlendirdi. Görme isteğinin teşvikiyle sese bu denli odaklanması, bir süre sonra sesin kendisinin görme biçimine dönüşmesine neden oldu. Kâni Karaca ile tanışanlar, onun fiziksel durumunu düşünmeden, sesinin nasıl böylesine etkileyici bir güce ulaştığına hayran kalır.
Üsküdarlı Ali Efendi, Sadettin Kaynak, Sadeddin Heper ve Mesut Cemil gibi isimler, Kâni Karaca'nın sesini kanatlandıran ve ona "anasır-ı erbaa" niteliği kazandıran önemli şahsiyetlerdir. Erken yaşta hafızlık çalışması yapması ve yirmi yaşında İstanbul'da "İstanbul tavrıyla" yoğrulması, hem kendisi hem de konuştuğu dilin temsilcisi olan toplum için büyük bir şanstı. Karaca'nın halk nezdinde karşılık bulmasında Mevlid'in önemli bir rolü olmuştur. Mevlid-i Şerif'in temiz ve duru Türkçe vasfı, onun icrasıyla birleşerek gönüllere ulaşmıştır. Cumhuriyet tarihinde dinî musikinin yaşadığı zorluklar göz önüne alındığında, Karaca'nın 14. yüzyılda Moğol akımlarına direnen Türkçe misali bir duruş sergilediği görülür. İnsanı bir bedenden sıyırıp yekpare sese konumlandıran Karaca, aktüel olanı silerek ses ve değerin galip gelmesini sağlamıştır.
Uzmanlar, Kâni Karaca'nın makam, usul, repertuvar ve ses bilgisi konusundaki olağanüstü hafızasını vurgulamaktadır. 1950'li yıllardaki meşk ortamlarının bu özelliklerin kalıcılığında önemli bir rolü olduğu düşünülmektedir. Musiki, bizim için sadece metafizik bir olgu değil, aynı zamanda bir yaşama iklimidir. Klasik ve dinî musikinin atmosfer basıncını aşmasında bu meşk ortamlarının rolü yadsınamaz. Eski musiki, notalara değil, sese ve gönülden gönüle bağlanan bir karaktere sahiptir. Taklit yeteneği bu noktada büyük önem taşır; sanatçılar ya ustalarının iyi birer taklitçisi ya da onların üzerine çıkan yaratıcı özneler olurlar. Kâni Karaca, her ikisini de bünyesinde barındıran nadir isimlerdendir. Sahip olduğu çok özel ses rengi nedeniyle arkasında bir benzerini bırakamamıştır; adeta bir sesin zirvesinin sembolü olmuştur.
Kâni Karaca'nın vasfını anlamak için "kudüm" üzerinde düşünmek gerekir. Kudüm, "Irak bir menzilden gelmek, ayak basmak" anlamlarını taşıyarak hem duyusal hem de duygusal bir yük ifade eder. Kudümün yarım daire yapısı, insanın yeryüzüne inişine karşılık gelir. Sağ ve sol kudümdeki ses ayrışımı, erkek ve dişilik bağlamında yorumlanabilir. Bu sazın kökeni, iki elin ritmik olarak birbirine çırpılıp kalbin atışının yakalanması doğasına dayanır. Kalbin çalışma prensibine benzer bir açılıp kapanma, çekip itme hareketi, zamanda var olma isteğidir. Kâni Karaca, kudümü sadece Mevlevi Ayini'nin bir odağı olarak değil, aynı zamanda dünyayı bir yanıyla dışarıda tutarak diğer yanıyla evrensel bir birliktelik yakalamasının bir aracı olarak kullanmıştır. Kudüm, onun için ferahlamanın boyutu olmuş, velveleli vuruşu insan hikâyesinin ruh esenliğine ulaşmıştır.
Cumhuriyet tarihi boyunca eski musikinin bir gerilim odağı olarak görülmesi tesadüf değildir. Müzik, bir toplumun sadece geçmişini değil, gelecek vizyonunu da yansıtır. Besteci, icracı, mekân ve dinleyici gibi pek çok unsuru yaşatan klasik müziğin gelecek konusundaki vizyonu, hızla değişen insan ve hayata karşı tartışmalı olsa da sağlam bir kaynak niteliği taşımaktadır.
