ABD ve İsrail'in İran'a yönelik operasyonları, küresel ekonomide önemli bir şok etkisi yarattı. Dünyanın en işlek petrol sevkiyat yolu olan Hürmüz Boğazı'nın İran tarafından bloke edilmesi ve bölgedeki rafinerilere yönelik saldırılar, petrol piyasasında büyük dalgalanmalara neden oldu. Bu durum, gıdadan turizme kadar birçok sektörü de olumsuz etkiledi.
Mersin Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Azime Telli, enerji güvenliğinin hem ekonomik hem de jeopolitik bir konu olduğunu belirtti. Telli, Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli kapanmasının küresel enerji sisteminde zincirleme reaksiyonlara yol açabileceği uyarısında bulundu. Tarihsel örnekler veren Telli, 1973 petrol ambargosu, İran devrimi ve Irak'ın Kuveyt'i işgali gibi olaylarda yaşanan arz kesintilerinin petrol fiyatlarını önemli ölçüde artırdığını hatırlattı. Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli kapanması durumunda, günlük 12-15 milyon varillik arz kaybının, geçmişteki üç büyük enerji krizinin toplam etkisini aşabileceğini belirtti.
Dünya deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık dörtte biri ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor. Geçen yıl boğazdan geçen enerji ticaretinin değerinin 600 milyar dolara ulaştığı tahmin ediliyor. Bu durum, mevcut krizin sadece bölgesel bir askeri gerilim olmadığını, aynı zamanda küresel enerji sisteminin kırılganlığını ortaya koyan tarihsel ölçekte bir arz şoku olduğunu gösteriyor.
Bu gelişmenin üç önemli sonucu olabileceği değerlendiriliyor: Petrol fiyatlarının 150 dolar seviyesini aşması, enerji maliyetlerindeki artışın üretim maliyetlerini yükselterek büyümeyi baskılaması ve enerji ithalatçısı ülkelerin alternatif tedarik rotaları ile stratejik rezerv politikalarına odaklanmak zorunda kalması. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) stratejik rezerv salımı kararı şoku azaltabilir ancak jeopolitik kesintiyi telafi edecek kalıcı bir çözüm sunmuyor.
Krizin LNG piyasası üzerindeki etkisi de önemli. Katar'ın LNG ihracatının büyük bölümü Hürmüz üzerinden yapılıyor. Alternatif güzergahların sınırlı olması nedeniyle boğazın kapalı kalması, Avrupa ve Asya piyasalarında doğal gaz fiyatlarının hızla yükselmesine ve enerji arzında ciddi dengesizliklere yol açabilir. Savaşın başlamasıyla mart ayının ilk haftasında Hürmüz Boğazı'ndan geçen tanker trafiği yüzde 90 oranında azaldı, bu da ilk aşamada petrol ve doğal gaz fiyatlarının aşırı artmasına neden oldu.
Savaşın seyri süresince petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki dalgalanmalar devam ederken, Hürmüz Boğazı'nın ne zaman normale döneceği belirsizliğini koruyor. Capital Economics'in değerlendirmesine göre, savaşın süresine bağlı olarak farklı senaryolar öngörülüyor. Kısa süreli bir çatışmada ihracatın yüzde 1,4'ünün kaybedileceği, üç ay sürmesi ancak kalıcı hasarın sınırlı kalması durumunda ihracatın yüzde 5-6'sının, en ağır senaryoda ise ihracatın yüzde 8-9'unun kaybedileceği tahmin ediliyor. Bu son senaryoda petrol fiyatlarının varil başına 150 dolara, Avrupa'da doğal gaz fiyatlarının ise megawatt saat başına 120 avroya çıkabileceği belirtiliyor.
Orta Doğu'daki savaşın beklenenden kısa sürmesi durumunda petrol ve doğal gaz fiyatları yaz aylarında normale dönebilir. Goldman Sachs'ın kötümser senaryosuna göre, petrolün varil başına 100 dolar seviyesinde seyretmesi küresel büyümeyi 0,5 puan düşürecek. IMF Genel Direktörü K. Georgieva, petrol fiyatlarındaki her yüzde 10'luk artışın küresel enflasyonu yüzde 0,4 oranında artıracağını ve küresel ekonomik çıktıyı yüzde 0,2 azaltabileceğini açıkladı. Savaşın ikinci haftasında IEA, petrol fiyat şokunu azaltmak amacıyla stratejik rezervlerinin üçte birine denk gelen 400 milyon varil ham petrolün piyasaya sürüleceğini duyurdu.
