Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana ülkenin dört bir yanında inşa edilen fabrikalar ve tesisler, son 24 yılda büyük ölçüde elden çıkarıldı. Ekonomik krizin derinleşmesiyle birlikte kamu varlıklarının satışı hız kazandı. Bu süreçte, büyük emeklerle kurulan işletmelerin yok pahasına satıldığı belirtiliyor.
Cumhuriyetin ilan edildiği 1923'ten Atatürk'ün vefatına kadar geçen 15 yıllık sürede 41 fabrika kurulduğu ve Atatürk'ün 1924 ile 1937 yılları arasında Merkez Bankası dahil 12 banka kurduğu biliniyor. Atatürk döneminden 1986 yılına kadar ise iktidarda bulunan hükümetler tarafından yeni fabrikalar, bankalar ve tesisler açılmaya devam etti.
Ancak, 1986 yılından itibaren ülke mirası olarak görülen varlıkların satışı başladı. İlk önemli satışlardan birinin Et ve Balık Kurumu (EBK) ile gerçekleştiği kaydedildi. Özelleştirme sürecinin Türkiye gündemine girdiği 1986'dan bu yana yaklaşık 73.5 milyar dolarlık özelleştirme işlemi gerçekleştirildi.
CHP TBMM Grubu Ekonomi Notu'na göre, özelleştirmeden elde edilen gelirlerin büyük bir kısmı yeni kamu varlıkları edinmek yerine cari harcamalar için kullanıldı. Elde edilen 65.5 milyar doların tamamına yakınının bu amaçla harcandığı vurgulandı. 2025 yılında ise 1.9 milyar dolarlık özelleştirme geliri elde edildiği, bunun son 10 yılın en yüksek rakamı olduğu belirtildi. Bu gelirin 1 milyar 52 milyon doları işletme ve tesis satışlarından sağlandı. Fenerbahçe Kalamış Yat Limanı'nın işletme hakkı 504 milyon dolara, Çamlıgöze-Koyulhisar Hidroelektrik Santralı 54 milyon dolara ve Çayırhan Santrali 494 milyon dolara satıldı. Orta Vadeli Program'a (OVP) göre, 2025 yılı sonunda özelleştirme gelirinin 105 milyar dolara, 2027-2029 döneminde ise 489.5 milyar dolara ulaşması hedefleniyor.
2023 yılında Kayseri'deki Taksan, SEKA'nın Balıkesir, Afyon, Kastamonu, Aksu ve Çaycuma işletmeleri, Taşucu tersane alanı ile Çeşme, Kuşadası, Trabzon ve Dikili limanları gibi çok sayıda fabrika ve tesis elden çıkarıldı. 2004 yılında ise TEKEL'in alkollü içkiler bölümü, Eskişehir ve Bursa Doğalgaz Şirketleri, Amasya Şeker Fabrikası ve Bursa Kibrit Fabrikası gibi birçok tesis satıldı. 2025'te ise Türk Telekom, Konya Eti Alüminyum, Adapazarı Şeker Fabrikası ve Türkiye Deniz İşletmeleri'nin gemileri gibi varlıklar el değiştirdi.
2006-2013 yılları arasındaki özelleştirme sürecinde TÜPRAŞ, Erdemir, TEKEL'in tuzlaları, TEKEL'in Ankara Başmüdürlük Binası ve Bodrum tesisleri satıldı. TCDD Mersin Limanı, Sümer Holding-BUMAS, Araç Muayene İstasyonları, TEKEL Kastamonu Jüt İpliği fabrikası ile TCDD'nin Samsun ve Bandırma limanları da bu dönemde satılan varlıklar arasında yer aldı.
2014 yılından sonra da özelleştirme devam etti. Muğla Gökova'daki Kemerköy ve Yeniköy termik santralleri, Kemerköy Liman Sahası, Yatağan Termik Santrali, Milli Piyango, TCDD Derince Limanı, Soma B ve Tunçbilek termik santralleri ile Bursa Linyit İşletmeleri satıldı. OYAK İnşaat'ın yüzde 25 hissesi ve Tekirdağ Limanı gibi birçok tesis, işletme ve taşınmaz elden çıkarıldı.
Cumhuriyet dönemi kalkınma hamlesinin simgelerinden olan ve üretim yapan sanayi kuruluşları, zamanla kapılarını kapatmak zorunda kaldı. Kreşleri, sosyal tesisleri ve yeşil alanlarıyla bir yaşam ekosistemi sunan fabrikalarda üretim durdu. DW Türkçe'nin derlediği bilgilere göre, bu mirasların bugünkü durumu dikkat çekiyor.
Örneğin, SEKA kağıt fabrikasında ilk üretim 1936'da başladı ve beş tesis SEKA çatısı altında yeniden yapılandırıldı. Ancak fabrika, 10 Mart 2005'te tamamen kapatılarak yerine müze açıldı. Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası, 1935'te üretime başlayıp kentin kalkınmasında rol oynarken, üretim 1999'da durdu ve yerleşke Abdullah Gül Üniversitesi'ne tahsis edildi. İstanbul Bakırköy Bez Fabrikası, 1934'te büyük bir kompleks olarak faaliyete geçip üretimde öncü olurken, 2013'te Botanik Park'a dönüştürüldü. Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası ise 1884'te kurulup 1925'te millileştirildikten sonra 1994'te üretimi durdurdu ve günümüzde bir özel üniversitenin kampüsü olarak kullanılıyor.
